Η Αγία Μαρίνα Κελοκεδάρων αποτελεί ένα από τα χωριά που συντηρούν την κυπριακή παράδοση μέσα από τα παρασκευάσματα της. Η ποικιλία των παραδοσιακών προϊόντων που συναντάται στο χωριό είναι αποτέλεσμα πολύπλευρης δραστηριότητας των χωρικών, που εκμεταλλεύονται τόσο τα γεωργικά όσο και τα κτηνοτροφικά παράγωγα. Η προσπάθεια των χωρικών να αξιοποιούν πλήρως τα τοπικά αγαθά, παραπέμπει στην αρχαιοελληνική συνήθεια για αυτάρκεια των οικισμών.

Στο χωριό παρασκευάζεται το χαλούμι, το παραδοσιακό κυπριακό τυρί, συνηθέστερα από πρόβειο ή κατσικίσιο γάλα. Οι γυναίκες κυρίως του χωριού παρασκευάζουν το χαλούμι, ακόμα και στις μέρες μας, ακολουθώντας τον παραδοσιακό τρόπο.

Η διαδικασία παρασκευής αρχίζει με το ζέσταμα του γάλακτος σ’ ένα μεγάλο οικιακό σκεύος, γνωστό ως «χαρτζίν», στο οποίο προστίθεται μια πηκτική ουσία με την ονομασία «πυδκιά». Έπειτα κατεβάζουν το γάλα από τη φωτιά, το περιμένουν να κρυώσει και να πάρει μια στερεή μορφή, έτσι ώστε να είναι εφικτή η διαίρεση του σε κομμάτια . Τα συγκεκριμένα κομμάτια, τα τοποθετούν στο «ταλάριν», ένα είδος μικρού καλαθιού. Έπειτα πιέζουν τα χαλούμια μέσα στο «ταλάριν», για αφαιρεθεί εντελώς κάθε υπόλειμμα υγρού, γνωστού με την ονομασία «νορός». Τότε, ο παρασκευαστής του χαλουμιού μαζεύει το «νορό», εφόσον διαθέτει διάφορες χρηστικές ιδιότητες. Ο «νορός» αποτελεί αφενός συστατικό υλικό για την παρασκευή άλλων τυριών και αφετέρου το υγρό, όπου φυλάγονται για συντήρηση τα χαλούμια.

Η παρασκευή των χαλουμιών ολοκληρώνεται με την επανατοποθέτηση και το ζέσταμα των χαλουμιών στο «χαρτζίν», ενώ είναι βυθισμένα μέσα στο «νορό». Τα χαλούμια είναι έτοιμα όταν ανεβούν στην επιφάνεια του «νορού».Τότε, αφαιρούν τα χαλούμια από τα «χαρτζίν», τους ρίχνουν δυόσμο και αλάτι, τα διπλώνουν στη μέση και τέλος τα τοποθετούν σε δοχεία με «νορό». Μ’ αυτό τον τρόπο παρασκευάζονται τα χαλούμια στην Αγία Μαρίνα Κελοκεδάρων.

Άλλο ένα παρασκεύασμα από αιγοπρόβειο γάλα είναι ο τραχανάς, τον οποίο οι νοικοκυρές του χωριού χρησιμοποιούν ως βασικό υλικό για το φτιάξιμο εύγεστης σούπας. Στην παραδοσιακή σούπα από τραχανά, την οποία σερβίρουν κυρίως τους χειμερινούς μήνες, συχνά προσθέτουν και κομματάκια από το τοπικό χαλούμι, προσδίδοντας της μια ξεχωριστή γεύση.

Τα βασικά συστατικά του τραχανά, εκτός από το γάλα που έχει ήδη αναφερθεί είναι το χοντρά αλεσμένο σιτάρι. Για να αρχίσει η διαδικασία παρασκευής του τραχανά, η νοικοκυρά αφήνει το γάλα για δύο περίπου βδομάδες σ’ ένα πήλινο δοχείο, το «κουμνίν», μέχρις ότου να ξινίσει. Αφού μεταφέρει το γάλα από το «κουμίν» στο «χαρτζίν» προσθέτοντας το σιτάρι ζεσταίνει το μείγμα ανακινώντας το διαρκώς με μια ξύλινη κουτάλα. Όταν το μείγμα πάρει μορφή συμπυκνωμένου χυλού, τότε αφού κρυώσει, αρχίζει το «κόψιμο» του σε μικρές κυλινδρικές μπάλες. Συχνά, οι γυναίκες του χωριού αλληλοβοηθούνται στο κόψιμο και το άπλωμα του τραχανά συνήθως σε ψάθινους δίσκους ή αλλιώς «τσέστους». Η ολοκλήρωση του τραχανά απαιτεί την αποξήρανση του με τη έκθεση του για μια βδομάδα κάτω από το φως του ήλιου.

Η αμπελοκαλλιέργεια του χωριού ώθησε τους κατοίκους να ενασχοληθούν και με παράγωγα κατασκευάσματα του σταφυλιού. Ο παραδοσιακός τρόπος παρασκευής τόσο του οίνου όσο και άλλων παράγωγων του σταφυλιού αντιστάθηκαν στο χρόνο και διαδόθηκαν από γενιά σε γενιά κυρίως μέσω της προφορικής παράδοσης.

Στο χωριό παρασκευάζεται ένα μεγάλο φάσμα παραδοσιακών γλυκών από το χυμό του σταφυλιού, όπως ο σουτζούκκος, ο παλουζές τα κιοφτέρκα, αλλά και το έψημα του σταφυλιού. Αφορμή για την παρασκευή των πιο πάνω γλυκών, αποτέλεσε η πλεονασματική παραγωγή του σταφυλιού.

Ένα από τα πιο εύγεστα γλυκά, ο σουτζούκος ετοιμάζεται έχοντας ως βασικά συστατικά του τη μουσταλευριά και τα αμύγδαλα ή σπάνια τα καρύδια. Για να παρασκευαστεί ο σουτζούκος, αρχικά οι ξηροί καρποί ξεφλουδίζονται και έπειτα βυθίζονται στο νερό, ώστε να μαλακώσουν και να περαστούν με ευκολία πάνω σε κλωστές. Όταν ολοκληρωθεί η πιο πάνω διαδικασία, τότε οι κλωστές βυθίζονται επανειλημμένα στη μουσταλευριά μέχρι να επικαλυφθούν οι ξηροί καρποί. Η κάθε νοικοκυρά ανάλογα με το πάχος που επιθυμεί να έχει ο «σουτζούκκος» της, πραγματοποιεί και τις ανάλογες επικαλύψεις από μουσταλευριά. Έπειτα, οι κλωστές με τις επικαλύψεις μουσταλευριάς απλώνονται στον ήλιο να στεγνώσουν.

Αλλά δυο πολύ διαδεδομένα παρασκευάσματα από σταφύλι , είναι ο «παλουζές» και τα «κιοφτέρκα», ο μεν δεν είναι τίποτα άλλο από τη μουσταλευριά, η οποία σερβίρεται ζεστή ή κρύα και τα δε «κιοφτέρκα» είναι η αποξηραμένη μορφή του πρώτου.

Άλλο ένα ιδιαίτερα γλυκό παρασκεύασμα, παράγωγο κυρίως των μαύρων σταφυλιών, είναι το «έψημα σταφυλιού». Το «έψημα» είναι πυκνός χυμός σταφυλιού, ο οποίος στη πυκνότητα και στη γεύση, ομοιάζει με το σιρόπι.

Ακόμη στην Αγία Μαρίνα επεξεργάζονται τα σταφύλια με σκοπό να παράγουν σταφίδα, ένα είδος αποξηραμένου σταφυλιού. Συχνά στο χωριό συναντώνται χωρικοί ν’ απλώνουν τα σταφύλια τους στον ήλιο, μέρος της επεξεργασίας των σταφυλιών για το συγκεκριμένο παρασκεύασμα. Προτού όμως τα σταφύλια εκτεθούν στον ήλιο, βυθίζονται σ’ ένα ειδικό μείγμα για μερικά λεπτά, το οποίο συμβάλει τόσο στο ξέπλυμα των σταφυλιών, όσο και στην αφαίρεση της κηρώδους επικάλυψής τους. Αφού τα σταφύλια παραμείνουν εκτεθειμένα στον ήλιο για δέκα περίπου μέρες, τότε θα μεταμορφωθούν σε σταφίδες. Η συγκεκριμένη αποξηραμένη μορφή σταφυλιού ή αλλιώς σταφίδα, έχει μεγάλη διάρκεια ζωής. Οι νοικοκυρές του χωριού, σε διάφορα παραδοσιακά γλυκά προσθέτουν σταφίδες.

Η Αγία Μαρίνα των Κελοκεδάρων, επιδίδεται με επιτυχία και στην παρασκευή οίνων. Οι χωρικοί, αμέσως μετά το τρύγο των αμπελιών, διαλέγουν τα καταλληλότερα από τα σταφύλια, για την παραγωγή του οίνου. Αμέσως μετά τη διαλογή των σταφυλιών, ακολουθεί το πάτημα των σταφυλιών. Έπειτα τοποθετούνται τα πατημένα σταφύλια σε μεγάλα πιθάρια, όπου συμπιέζονται για δώδεκα περίπου ημέρες, γύρω στις τρεις φορές. Με την τοποθέτηση στα πιθάρια, γίνεται εφικτή η ζύμωση των σταφυλιών, βασική για τη μετατροπή σε κρασί.

Οι κάτοικοι του χωριού ενασχολούνται και με την παρασκευή ζιβανίας, ενός παραδοσιακού κυπριακού ποτού. Η ζιβανία παρασκευάζεται με τη μέθοδο της απόσταξης , στην ουσία είναι απόσταγμα οίνου. Στη κοινότητα μέχρι και το 2000 υπήρχαν 7 καζάνια απόσταξης. Σήμερα στο χωριό υπάρχουν μόνο 2 καζάνια, τα οποία ασχολούνται μόνο με τη δική τους παραγωγή. Η ζιβανία χρησιμοποιείται από τους χωρικούς και σαν θεραπευτικό φάρμακο, το οποίο απλώνεται στον ασθενή για να τον βοηθήσει στην ανάρρωση, κυρίως από κρυολογήματα.

Επιπρόσθετα, στο χωριό φτιάχνεται μια μεγάλη ποικιλία από γλυκά, γνωστά ως «γλυκά του κουταλιού». Σε κάθε νοικοκυριό συνήθως υπάρχουν βαζάκια με διάφορα γλυκά, όπως καρυδάκι, βαζανάκι. Οι γυναίκες του χωριού, έχουν πάντοτε στο σπίτι τους τέτοια γλυκά, για να προσφέρουν ή αλλιώς να «τρατάρουν» στους φιλοξενούμενούς τους.

Εκτός από τα γλυκά του κουταλιού, οι γυναίκες του χωριού ετοιμάζουν σπιτικές μαρμελάδες ακολουθώντας την παραδοσιακή συνταγή. Τα γλυκά του χωριού γίνονται ακόμη νοστιμότερα με την προσθήκη χαρουπόμελου ή αλλιώς τερατσόμελου, γεγονός που σχετίζεται άμεσα με την εφορία των χαρουπιών στο χωριό.

Τέλος, η καρποφορία των ελαιόδεντρων, προσφέρει ανά οικογένεια μια αξιοσημείωτη ποσότητα ελιών, που το πλεόνασμά της αξιοποιείται για την παραγωγή ελαιόλαδου. Ανάλογα με τον τρόπο παρασκευής των ελιών, κατατάσσονται και σε συγκεκριμένες κατηγορίες, όπως «μαύρες», «τσακιστές» και «κολυμπάτες». Λόγου χάρη, οι ελιές που βυθίζονται σε άλας και νερό ή αλλιώς «κολυμπούν» στην «αλάρμη» ονομάζονται «κολυμπάτες».

Μέσα από τον τρόπο παρασκευής όλων των προαναφερόμενων παρασκευασμάτων, επιβεβαιώνεται η πολυδιάστατη δραστηριότητα των χωρικών της Αγίας Μαρίνας των Κελοκέδαρων. Η διατήρηση και η διάδοση των παραδοσιακών παρασκευασμάτων, αποτελεί βασική συνεισφορά του χωριού, για τη διάσωση της παράδοσης του νησιού.

Πηγές:
Ιωνά Ιωάννης, Παραδοσιακά Επαγγέλματα της Κύπρου, Λευκωσία, 2001, 138-146
Μεγάλη Κυπριακή Εγκυκλοπαίδεια, τ.5,12,13,